از قولنامه تا سند رسمی

از قولنامه تا سند رسمی

شاید هنوز هم باشند پیرمردهایی که قولنامه های عرفی برای تقســیم آب کشاورزی را به خاطر دارند، اما این احتمالا یکی از ســاده ترین مراوداتی اســت که می تــوان در تاریخ اقتصادی ایران یافت. یکی از اشکال جدی تر این قولنامه ها معاملاتی درباره مسکن یا زمین است که این نیز در بسیاری موارد به صورت عرفی و بنا به قولنامه های نگاشــته شــده، انجام تبادل بین طرفین معامله را به رشــته تحریر درآورده و به آن جنبه رســمی می داده اســت. جالب این که بر این نوع معامــلات عرفی، قوانین عرفی هم حاکــم بوده و به عنوان مثال درباره معاملات ملکی از نوع مســکونی، قولنامه برای دو مورد عرصه و اعیان و در مورد املاک تجاری برای ملک و ســرقفلی وجود داشته اســت. البته پاره ای از همین قوانین عرفی در روند تکامل ثبت قراردادها پای خود را به کتاب های قانون نیز باز کرده و هم اکنون نیز در معاملات رسمی ملاک عمل قرار می گیرد.

اما نکته حائز اهمیت در معاملات قولنامه ای این است که حتی با وجود ثبت معامله در قالب قولنامه باز هم در بســیاری مــوارد چنین قراردادهایی محل اشــکال بوده و موجب بروز اختلافاتی جدی شــده است. علت این مساله را هم می توان در عرفی بودن این اسناد جستجو کرد. به همین سبب، دفاتر ثبت اســناد رسمی از ســال ها پیش فعالیت خود را به منظور یکسان ســازی شیوه های ثبت قرارداد آغاز کردند و این آغاز، پایانــی بود بر اختلافات ناشــی از عرفی و قــراردادی بودن قولنامه ها.

سند رسمی در تاریخ ایران13850606-165921-115-8-5

بررســی های تاریخی نشان از ریشــه ثبت رسمی اسناد در تاریخ ایران باســتان دارد، اما این شــیوه در ادوار مختلف دستخوش تغییرات جدی شده است. در ایران به دســتور انوشیروان ثبت معاملات نزد قضات و در دفاتر آنان انجام می شــد. در عهد صفویه مرجعی به نام دیوانخانه تاسیس شد که یک نفر قاضی شرع در آنجا به کار معاملات تنظیم اســناد و عقدنامه و طلاق نامه می پرداخت و اسناد و معاملات را مهر و در دفتر مخصوصی ثبت می کرد. در کاروانسراها نیز دفاتری به نام دفتر تجارت بود که معاملات تجــار را در آن ثبت می کردند و ایــن دفتر نزد محاکم دارای اعتبار بود.

با این حال شــیوه های جدید ثبت در ایران به زمان قاجار بازمی گردد. نخســتین بــار در زمان ناصرالدین شــاه قاجار فرمانی صادر شــد که براساس آن مقرر شد اداره ای تشکیل شــود که مرجع ثبت اســناد بوده و موافق دول متمدنه تمبر زده و در دفاتر مخصوص ثبت و ضبط شــود. پس از اســتقرار مشــروطیت، قانونی تحت عنوان قانون ثبت اســناد در ۱۳۹ ماده تصویب شــد. این قانون مقرر می کرد اداره ثبت اســناد مرکــب از دایره ثبت اســناد و دفتر راکــد کل در حوزه های محاکم ابتدایی و وزارت عدلیه تاسیس شود.

قانون ثبت اســناد و املاک در ۱۲۶ ماده بیســت و یکم فروردین ۱۳۰۲ به تصویب رسید و اداره ثبت اسناد و املاک به دو منظور تشکیل شد؛ اول ثبت املاک تا این که مالکیت مالکان و حقوق آنان رسما تعیین و محفوظ گردد. دوم، ثبت اســناد برای این که رســما دارای اعتبار شــود. این اداره تابع وزارت عدلیه بوده و رئیس کل آن به پیشــنهاد وزیر عدلیه و فرمان شاه منصوب می شد.

بیســت و یکم بهمــن ۱۳۰۶ قانون ثبت عمومی املاک در ۹ ماده تصویب شــد که آن ثبت تمام اموال غیرمنقول را الزامــی و برای تاخیــر در تقاضای ثبت، افزایش حق الثبت را مقرر کرده است. به این ترتیب سیزدهم بهمن ۱۳۰۷ قانون تشکیل دفاتر اسناد رسمی در ۲۰ ماده به تصویب رسید.

ســرانجام سال ۱۳۵۲ قانون تبدیل اداره کل ثبت اسناد و املاک به سازمان ثبت اسناد و املاک کشور تصویب شد.

به این ترتیب گرچه منشــاء پیدایش سازمان ثبت اسناد و املاک کشــور، قانون ثبت مصوب ۲۱ / ۲ / ۱۲۹۰ است که پس از اســتقرار مشــروطیت به تصویب رسید، اما از آنجا که طی این مدت شیوه های سنتی از قبیل ثبت در قالب قولنامه همواره از ســوی مردم به عنوان یک روال پذیرفته و در گذر زمان با تغییراتی مواجه شــده است. این تغییرات سبب شده امروز تنها اســنادی وجهه قانونی داشــته باشــد که در دفاتر ثبت اسناد رسمی به ثبت رسیده باشد و البته برای قولنامه ها نیز قوانین دقیقی تنظیم شــده که در صورت رعایت نکردن، ارزش آن را در حد یک دستنوشته فاقد وجاهت قانونی پایین می آورد.

ســازمان ثبت اسناد هم اکنون از سازمان های تابعه قوه قضاییه اســت و وظیفه تثبیت و مستندسازی مالکیت ها، ثبت شــرکت های تجاری و موسســات غیرتجاری، تنظیم اســناد رســمی و وقایــع ازدواج و طلاق، ثبــت اختراعات، طرح های صنعتی، علائم تجاری و نشــانه های جغرافیایی و نیز اجرای مفاد اسناد رسمی را به عهده داشته و دفاتر اسناد رســمی و دفاتر رســمی ازدواج و طلاق به عنوان نهادهای تخصصی تحت نظارت این سازمان فعالیت دارند.

برگرفته از روزنامه جام جم (شماره: ۲۳۰۰۴۳۲۶)

sigram-icon

برای پیوستن به کانال ما در تلگرام لطفا کلیک کنید 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *