قولنامه اى که متبرک است (وقفنامه)

قولنامه اى که متبرک است (وقفنامه)

یکی از انواع کاربرد قولنامه که اتفاقا درجامعه مذهبی مانند ایران بســیار کاربرد داشته و دارد، وقفنامه هاست.

به طور کلی وقفنامه نوشــته ای قولنامه شکل است که واقف در آن، مورد وقفی و نحوه استفاده از آن را قید می کند و موارد درآمد و سود حاصل از آن را در اختیار عموم یا شخصی خاص می گذارد. از قدیم وقفنامه ها به صورت سندعادی تنظیم می شد و به تائید روحانیون و افراد مورد اطمینان جامعه می رســید، ولی امروزه این نوع ســند که می توان آن را در ردیف همان قولنامه های کاری دانســت رنگ و بویی رســمی به خود گرفته و بسیاری از آنها در دفاتر اســناد رســمی و ســازمان های مربوط بویژه ســازمان اوقاف و امور خیریه به ثبت خواهد رســید.

وقفنامه شکل خاصی از قولنامه است که بیشتر در کشورهای مذهبی رواج دارد. چراکــه این قولنامــه مالکیت را منتقل می کند، اما مالک شخص خاصی نیست، بلکه مال مربوط به تمام جامعه یا قشــرخاصی از آن است. اداره کننده مال نیز مباشر یا تولیت اســت که وکیل واقف برای هزینه کرد درآمد مال و رسیدگی به امور آن اســت. در ایران اموال وقفی بســیاری موجود است که از دیرباز وقف شــده و وقف آن تا آینده ادامه خواهد داشت. وقف اموال برای امور آموزشــی، تربیتی، پژوهشی، مذهبی، رســیدگی به ایتام و مستمندان از رایج ترین انواع وقف است.

images (7)تا پیش از رســمیت یافتن ســازمان اوقــاف و امورخیریه که کارسازمان ثبت اسناد و املاک را برای اسناد مالکیتی رسمی انجــام می دهد، وقف یک کار مذهبی بــود که امورات آن در دفاتر روحانیون یا اشــخاص امین و دست پاک انجام می شد. اما پس از تاســیس این سازمان تاکنون اوقاف به امور اموال و املاک وقفی رسیدگی می کند و نمایندگان خاص خود را دارد. البته اموال وقفی بسیاری هم هستند که واقف ترتیب دیگری برای اداره آن معین کرده اســت مانند اموال وقفی به آســتان قدس رضوی که تولیت خاصی برای اداره آن وجود دارد.

طبق اســناد تاریخی شــاید هیچ دوره ای از تاریخ ایران را در زمینه موقوفات همانند دوره صفویه نمی توان یافت، چون در این دوره شــاهد انجام موقوفات گســترده ای بوده ایم و به واســطه سنت و اقدامات خیر، اماکن و مستغلات زیادی برای مصارف خیریه وقف شــده و بسیاری از آنها هنوز هم پابرجا و مورد استفاده هستند.

در دوره های مختلف تاریخ ایران باتوجه بــه حجم بالای وقف توســط ســلاطین، کارکنان و مقامات دربــاری نیز این رویه را پیش گرفتند که از میان آنها می توان به گنجعلی خان زیک، حاکم مقتدر کرمان اشاره کرد که طی دوران حکومت خود مقادیر زیادی از زمین های کشــاورزی و خانه های خود را وقف امور عامه کرد. از دیگر موقوفات مهم ایــران می توان به وقفنامه نجمی در اصفهان اشــاره کرد که تاریخ تنظیــم آن مربوط به پنجم ربیع الثانی ســال ۱۳۳۲ هجری قمری بوده و در آن ۲۵ مورد وقف به امور خیریه صورت گرفته است.

اما مشهورترین یا به طور کلی جهانی ترین وقفنامه ایرانی مربــوط به وقفنامه ربع رشــیدی به عنوان اثر ثبت شــده در یونســکو اســت. این وقفنامه که در زمان غازان خان ایلخانی برای اداره مراکز علمی و پژوهشــگاهی و البته درســی صادر شــده و در آن فهرست دقیقی از موقوفات که در ایران، عراق، سوریه، افغانستان، گرجستان قرار دارند و در آمد آنها و به طور کلی چگونگی اداره آنها آمده اســت. نسخه اصلی و خطی آن در ۳۸۲ صفحه هم اکنون در کتابخانه مرکزی تبریز نگهداری می شود.

البته درکنار این شــاید بتوان یکی از بزرگ ترین موقوفات ایران را مربوط به حاج حســین آقا ملک در مشــهد دانست که طی ۷ فقره وقفنامه از ســال ۱۳۱۶ تا ۱۳۴۰ ،۶۳۰۰۰ هکتار املاک و اراضی کشاورزی را به استان قدس رضوی و بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) وقف کرده است. در این وقفنامه از ۱۰۴ حلقه چاه، کتابخانه، مراکز آموزشی و بهداشتی و تولیدی مثل گاوداری به عنوان املاک موقوفه یادشــده است.

باغ معروف ملک آبــاد یکی از موقوفات حاج حســین ملک اســت. جالب اینجاســت که به دلیل ارادت گسترده ایرانیان به امام رضا(ع) در ســایر نقاط دنیا نظیــر ایالات متحده آمریــکا نیز اموال و املاکی وقف ایشــان شده و لذا آستان قدس رضوی در شهر لس آنجلس ایالت کالیفرنیا دفتر مخصوصی برای رســیدگی به این اموال دارد.

برگرفته از روزنامه جام جم (شماره: ۲۳۰۰۴۳۲۶)

sigram-icon

برای پیوستن به کانال ما در تلگرام لطفا کلیک کنید 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *